میرزا علی هیئت | عضو انجمن آذربایجان و وزیر دادگستری دکتر مصدق

میرزا علی هیئت | عضو انجمن آذربایجان و وزیر دادگستری دکتر مصدق
 شهریور ۲۱, ۱۳۹۹  goroob online  منتخب
میرزا علی هیئت | عضو انجمن آذربایجان و وزیر دادگستری دکتر مصدق

میرزا علی هیئت | عضو انجمن آذربایجان و وزیر دادگستری دکتر مصدق

دکتر علی اکبرزاده

ميرزا علی هيئت، از رجال مشروطيت و از پايه گذاران برجسته دادگستری مدرن كشور است. او در دوران مشروطيت به ويژه در دوران مبارزه برای اعاده مشروطيت در دوران استبداد صغير نقش مهمی داشت. ميرزاعلی هيئت در دادگستری مدرن از قضات برجسته و دارای منصب های مهمی چون وزارت دادگستری، رياست ديوان عالی و دادستانی كل بود و به عنوان قاضی ارشد در پرونده های مهمی قضاوت كرد. همچنين در جنگ جهانی اول و دوم عليه اشغال كشور به ويژه بر عليه تجاوزات روس ها فعاليت چشمگيری داشت. افزون بر اين ميرزا علی هيئت- پدر دكتر جواد هيئت توركولوژيست برجسته- ناشر مجله وارليق و جراح قلب بود كه مدتی قبل درگذشت. به دلايلی چند ميرزا علی هيئت در تاريخ معاصر و رسانه های كشور چندان شناخته شده نيست. لذا در اين يادداشت شرح مختصری از زندگی و كارنامه ميرزا علی هيئت ارائه می شود. ميرزا علی هيئت فرزند تقی خان تبريزی از مامورين عالی مقام دربار محمد علی ميرزای قاجار وليعهد و از اعيان فاضل شمسی متولد 1268 قمری مطابق با 1306تبريز در سال شد. وی تحصيلات علوم جديده را در مدرسه لقمانيه تبريز و مقدمات معارف اسلامی، صرف و نحو و مبانی بيان را با سالگی دوره 16معلمين خصوصی در تبريز فرا گرفت و در سطح را به پايان رساند. ميرزا علی هيئت برای ادامه تحصيل به شهر نجف رفت و در محضر آخوند خراسانی، و شريعت اصفهانی فقه و اصول را فرا گرفت و به درجه استنباط رسيد و فلسفه و حكمت را از شيخ احمد شيرازی آموخت. همزمان با مطالعه و تعليم زبان فرانسه وی رياضيات، فيزيک، شيمی و علم هيئت را هم فرا گرفت و از مطبوعات مصر، لبنان و عثمانی غافل نبود.

او همچنين از جريانات سياسی و اجتماعی كسب اطلاع می كرد اما دانسته نيست كه آيا ميرزا علی هيئت از اين طريق به انديشه های جديد و به ويژه افكار و ايده های مذهبی مدرن آگاه گرديد يا از تبريز با آنها آشنايی دکتر علی اکبر زاده داشته است؟
در ايام تحصيل ميرزا علی هيئت در نجف اشرف، انقلاب مشروطيت در ايران به ثمر رسيد فرمان مشروطيت صادر شد و اولين مجلس شورای ملی تشكيل گرديد. با كودتای محمدعلی شاه قاجار و حمايت روسيه تزاری از كودتا، مجلس منحل شد و مشروطه طلبان و آزادی خواهان در سراسر كشور سركوب شدند، اما در اين ميان فقط تبريز تسليم نشد و انقلابيون تبريز به رهبری ستارخان سردار ملی در مقابل 30كودتا پرچم آزادی خواهی را برافراشتند و در برابر اردوی هزار نفره عين الدوله و نيروهای امپراتوری روسيه مقاومت كردند. علمای سه گانه نجف- كه پشتيبان مشروطه خواهان بودند- برای دفاع از مشروطه و حمايت از مقاومت تبريز تلاش هايی را شروع كرده و هيات هايی را به ايران اعزام كردند. يكی از اين هيئت ها كه با حضور پسر بزرگ آخوند خراسانی و ثقه الاسلام اصفهانی، و دبيری ميرزا علی هيئت تشكيل شده بود با نامه ها و پيام های خصوصی آخوند خراسانی به شهرهای مختلف اعزام شد. اين هيئت در بصره با سردار اسعد، ملاقات كرده و او را قانع كردند كه با نيروی بختياری به دفاع از قيام تبريز برخيزد. همچنين اين گروه با احكام و نامه های علمای نجف به كرمانشاه رفته و با داود خان رئيس ايل كلهر و «ظهيرالملک زنگنه» ملاقات كرده و همراه با ايل كلهر و مجاهدين كرمانشاه، شهر را تصرف كرده و با تلگرافاتی به تهران و تبريز حمايت خود را از مشروطه اعلام می كنند.

ميرزاعلی هيئت و همراهان به تبريز رفته و با عين الدوله ملاقات كرده و نامه آخوند خراسانی را به عين الدوله تسليم كرده و خواهان شكسته شدن محاصره تبريز می گردند. آخوند خراسانی در نامه خود به انجمن ايالتی آذربايجان می نويسد: بسم الله الرحمن الرحيم انجمن ايالتی آذربايجان نصراله تعالی اعوانه 1327 ربيع المولود 28 انشاء اله تعالی مساعی جميله آن برادران ايمانی در نشر عدل و قلع مواد ظلم و استبداد مشكورباد جناب مستطاب شريعتمدار عماد العلماء الاعلام ملاذالاسلام آقای آقا ميرزا علی آقا سلمه اله تعالی پس از ارتقاء مدارج علم و فضل و عارف بودن به مقتضيات زمان از بدو تاسيس مجلس شورای ملی آراء و افكار صائبه ايشان بسی مساعدت در پيشرفت مقاصد اسلامی و اعلاء كلمه حقه نموده حالا محض تقويت ملت و بعضی عزيمت آذربايجان فرمودند بر قاطبه مومنين ًامور مهمه موقتا لازم است كمال ً و بر اعضاء آن انجمن محترم خصوصاًعموما ّاهمام در تجليل و احترام آن جناب مستطاب كه به منزله اعز اولاد ما است نمايند همه قسم همراهی در مقاصد شخصی و گفته ام يسمع ًنوعی ايشان كنند بعض مطالب لازمه شفاها اعنقياد اصغاء و تلقی نموده ازاراء صحيحه ايشان مستفيذ گردند. اميدوارم خير تمان كشور و اهالی عما قريب شود از تمام اخوان دينی التماس دارم.

السلام. من الاحقر الفانی محمد كاظم الخراسانی با مقاومت قهرمانانه تبريز و حمايت مراجع نجف و پشتيبانی مشروطه خواهان از ساير نقاط كشور و به ويژه انقلابيون منطقه از قفقاز تا عثمانی كودتای محمدعلی ميرزا شكست خورده و مشروطيت اعاده شده و مجلس شورای ملی دوباره باز می شود. ميرزا علی هيئت در اين مأموريت خوش درخشيده و موفقيت هايش باعث اشتهار او می گردد و به اين سبب به «ميرزا علی هيئت» مشهور می گردد كه بعدها به نام اصلی و شناسنامه ای او بدل می شود. ميرزا علی هيئت بعد از اين مأموريت موفق به نجف اشرف برمی گردد. تا تحصيلات خود را ادامه دهد. او به استانبول، قاهره و بيروت هم سفر می كند و از نزديک با تحولات اجتماعی، فرهنگی منطقه آشنا می شود. وی بعد از رسيدن به درجه «اجتهاد» و تكميل تحصيلات در نجف به ايران برمی گردد. در اين زمان مقارن با جنگ جهانی اول، كشورهای استعماری متجاوز روسيه و انگليس شمال و جنوب ايران را به اشغال در آورده بودند. جمعی از رجال و مليون مخالف متفقين و اشغال كشور با مهاجرت به كرمانشاه دولت موقت تشكيل دادند. در برابر متفقين كشورهای عثمانی و آلمان هم از فعاليت های ضد روسی و ضد انگليسی حمايت می كردند. در شمال از نيروهای قيام جنگل به رهبری ميرزا كوچک خان و در السلطنه ¬غرب از دولت موقت مهاجرين به رهبری نظام كردند. دولت ¬ها حمايت می¬مافی و مدرس و دمكرات عثمانی از سال ها قبل با حمايت سلطان عبدالحميد و ايده های سيدجمال الدين اسدآبادی جمعی از علماء و رجال كشورهای اسلامی را در قالب «اتحاد اسلام» جمع كرده بود كه به فعاليت های پان اسلامی و اعاده خلافت اسلامی در كشورهای اسلامی مشغول كرده بود. ميرزا علی هيئت در بازگشت به كشور به دليل مخالفت با اشغال كشور به ويژه تجاوزات روس ها و هم به دليل ارتباطاتی كه از قبل با اتحاد اسلام داشت به دولت موقت مهاجرين پيوست. در مورد اينكه ارتباطات ميرزا علی هيئت با اتحاد اسلام از چه زمانی و از چه طريقی شروع شد، نويسنده ًيادداشت اطلاعاتی به دست نياور . اما اين ارتباط ها ظاهرا گسترده و عميق بود به طوری كه وی به رياست اتحاد اسلام 1337 بهمن 15ميرزا علی هيئت همراه آيت اله كاشانی/ ايران انتخاب شد.

اين ارتباط بعد از عثمانی هم ادامه يافت به طوری كه ميرزا علی هيئت از فعالين انجمن دوستی ايران و تركيه بوده و ارتباطات نزديكی با رجال تركيه داشت. بعد از پايان جنگ جهانی اول ميرزا علی هيئت به تبريز بازگشت و مشغول فعاليت های علمی و فرهنگی شد. در اين زمان در تبريز دوباره زمزمه های قيام به گوش می رسيد. قحطی بيماری هرج و مرج طلبی و ناامنی در كشور بيداد می كرد. دولت های ناكارآمد و فاسد جايگزين يكديگر می شدند و دخالت قدرت های استعماری مانع سامان يافتن امور می شد. وثوق الدوله با حمايت انگليس می خواست را به تصويب رساند اما با مخالفت گسترده 1919قرارداد انقلابيون، آزاديخواهان و حتی احمد شاه روبرو شد. در چنين جو سياسی حاكم بر كشور شيخ محمد خيابانی و يارانش در حزب دموكرات تبريز به مبارزه برمی خيزند و امور شهر را در دست می گيرند. شيخ محمد خيابانی و يارانش در ميتينگ های با شكوه و مقاله های آتشين در روزنامه تجدد حمايت توده های وسيعی از مردم را بدست می آورند اما با راديكال شدن جنبش عده ای از حزب دموكرات كناره گرفته و به دليل انتقادهايشان به «تنقيديون» معروف می شوند. در صدر آنان سيد احمد كسروی و ميرزا علی هيئت ديده می شود اما مقاومت تنقيديون در برابر شيخ محمد خيابانی شكست می خورد، عده ای دستگير و يا تبعيد شده و ميرزا علی هيئت هم به تهران می گريزد. به نظر نويسنده يادداشت هنوز اين موضوع در پرده ای از ابهام قرارداد و توضيحاتی كه در برخی كتاب ها آورده شده قانع كننده و كافی به نظر نمی رسد.

آيا ميرزا علی هيئت و ياران اش با راديكال شدن جنبش مخالف بودند يا فكر می كردند آمادگی برای چنان آرمان ها و اهداف مترقی هنوز وجود ندارد؟ و يا دلايلی ديگر در كار بوده است. ميرزا علی هيئت در تهران به عدليه نوبنياد ايران دعوت شده و بعد از مدتی بر رياست تشكيلات قضايی غرب كشور همدان و كرمانشاه شد. ميرزا علی هيئت بعد از سر و سامان دادن به تشكيلات قضائی غرب كشور به تهران احضار شد و به دادستانی استان مركز منصوب گرديد. سپس در ديوانعالی كشور خدمت كرد. در سمت رياست دادگستری تبريز مشغول به 1313در سال كار شد. بعد از آن دوباره در ديوان عالی كشور ادامه خدمت داد. در تمامی اين حال كه ميرزا علی هيئت رسيدگی و قضاوت پرونده های مهمی را بر عهده است از جمله در مورد يک پرونده كه مورد اختلاف ملكه مادر محمدرضا پهلوی و يک فرد عادی بود كه حكم به نفع فرد عادی صادر كرد، اما وزير وقت دادگستری خبردار شده شعبه را منحل و ميرزا علی هيئت منتظر خدمت می شود. ايران دوباره از 1320با شروع جنگ جهانی دوم و در شهريور سوی متفقين اشغال می شود. اين بار هم ميرزا علی هيئت به مبارزه بر عليه اشغال كشور برمی خيزد. در تهران با همكاری مرحوم مستشارالدوله صادق، شيخ اسدالله ممقانی، ميرزا جواد خان گنجه ای، سيد ابوالفتح علوی خلخالی و دكتر ابراهيم برزگر و جماعتی ديگر انجمن آذربايجانيهای مقيم مركز را تشكيل می دهند. ميرزا علی هيئت در همين راستا با همكاری آيت اله ابوالقاسم كاشانی، سپهبد آق اولی، سرلشكر پورزند، موسوی زاده، حبيب اله نوبخت و ديگرانی از تحصيل كرده ها و افسران ارتش هسته مركزی «حزب مخفی وطن خواهان» را تشكيل داده و مبارزه بر عليه اشغالگران را ادامه می دهد. اين شبكه با فشار و اعمال قدرت متفقين شناسايی و متلاشی شده و نفر دستگير می شوند.

ميرزا علی هئيت هم در 450بيش از به جرم همكاری با آلمان و نقش ستون پنجم 1322شهريور دستگير و دو سال در زندان انگليسی ها در اراك و تهران بعد از شكست جبهه 1324بازداشت می شود و در شهريور آلمان عثمانی از زندان آزاد می شود. به 1325بعد از خاتمه جنگ، ميرزا علی هيئت در سال دادستانی كل كشور منصوب می شود. وی برای مبارزه با فساد و ارتشا تعدادی از رجال بلند پايه از جمله علی سهيلی، نخست وزير سابق، و سيد محمد تدين، رئيس اسبق مجلس، ادامه 1329را به محاكمه می كشد. دادستانی وی تا سال پيدا می كند و در اين سال در كابينه علی منصور به وزارت دادگستری می رسد و در كابينه رزم آرا از وزارت كناره می گيرد. اما در ادامه در دولت اول دكتر مصدق بار ديگر وزير دادگستری می شود ولی با ترميم كابينه دكتر مصدق او دوباره كنار رفته و اين بار به عنوان سناتور آذربايجان منصوب می شود كه اين هم با انحلال مجلس سنا ديری نمی پايد.

مرداد و روی كار آمدن تيمسار زاهدی، 28بعد از كودتای ميرزا علی هيئت به عنوان استاندار و مامور فوق العاده دولت به استان فارس می رود. به احتمال زياد اين كار برای حل مسالمت آميز قضيه قشقايی انجام می شود. ميرزا علی هيئت با ابوالقاسم كاشانی و تيمسار زاهدی از سال ها قبل رابطه نزديكی داشته و اين رابطه بيشتر به خاطر فعاليت های مشترك شان بر عليه متفقين و مبارزه با آنها بود. به اين خاطر توسط نيروهای انگليسی بازداشت، زندانی و تبعيد شده بودند. از سوی ديگر ناصرخان و خسروخان رهبران قشقايی هم سال ها با نفوذ انگليسی ها مباررزه كرده بودند و رابطه دوستانه ای با ميرزا علی هيئت داشتند. به احتمال زياد تيمسار زاهدی، ميرزا علی هيئت را به اين ماموريت گسيل كرده بود تا برادران قشقايی را عليرغم هواداری آنان از دكتر مصدق و مخالفت آنان با كودتا به نوعی مصالحه و نه خونريزی وادار كند. بزودی ميرزا علی هيئت با رای هيئت عمومی مستشاران ديوان عالی كشور به رياست ديوان انتخاب شده و تا سال در اين سمت باقی ماند. ميرزا علی هيئت تلاش كرد 1335 كه استقلال ديوان را حفظ كرده و نفوذ دربار و مراكز قدرت را از آن كم كند اما با انحلال ديوان كشور به دست عباسقلی گلشائيان وزير عدليه وقت، ميرزا علی هيئت منتظر خدمت می شود ولی حكم انتظار خدمت و حقوق خود را نمی پذيرد ماه به سن قانونی بازنشستگی برسد.13تا بعد از ميرزا علی هيئت چون سيدحسن تقی زاده، شيخ محمد خيابانی، سيد احمد كسروی و مير جعفر پيشه وری از فرزندان انقلاب مشروطيت و از خطه آذربايجان هستند. اين نسل د ّ با آرمان های مشروطيت، تجد ًدر دوران مشروطيت عميقا و ترقی خواهی آشنا شده و در راه آن تلاش كردند. اين مردان بزرگ با انديشه ها و سليقه های مختلف اما همگی پاكدست بوده و از قبل كارهای بزرگی كه كردند هيچكدام توشه و سرمايه مالی و تجاری برای خود نيندوختند. ميرزاعلی هيئت با اينكه تحصيل كرده و باسواد بوده و بر علوم قديمهآگاه ًو جديد و به ويژه حوزه های سياسی و حقوقی كاملا بوده و به زبان های عربی، فارسی، تركی و فرانسه مسلط بوده اما برعكس خيابانی، تقی زاده، كسروی و پيشه وری در مقاله های آتشين در روزنامه ها و خطابه های شورانگيز در ميتينگ ها نبوده بلكه او بيشتر در لايه های درونی سياست و در ميان نخبه های سياسی اجتماعی به اعمال نفوذ می پرداخت. به خاطر همين هم از اشتهار آنان در ميان عامه مردم برخوردار نبود.

ميرزا علی هيئت هم چون تقی زاده و پيشه وری به روابط منطقه ای و بين الملل آشنايی داشته و آن را قابل استفاده می دانست، اما همچون آنان هميشه از منافع مردم و كشور در برابر بيگانگان دفاع كرده بود. ميرزا سالگی چشم از 83 در 1344علی هيئت روز هفتم فروردين جهان فروبست. مراسم تشييع جنازه ختم وی با حضور قضات و صاحب منصبان دادگستری شخصيتهای مملكتی و ارتش برگزار گرديد. پسرش دكتر جواد هيئت در چهلم وفات وی اين سوگنامه را نوشته بود: رفتی زميان ما، ای تاج سر ما در خاك بخفتی تو، خاكت به سر ما از خاك برون آی و بر فرق سرم بنشين تا جمله جهان بينند بر سر پدر ما تو آيت يزدانی، تو قاری قرآنی از نور تو شد روشن جان و بصر ما نام تو علی بود و مولات علی بودی كی دهر تواند زاد چون تو پدر ما؟ ای نام توام بر لب وی داغ توام بر دل بر خيز و بيا بنشين يک دم به به بر ما بر ديده ما بنگر كز خون دل و حسرت چون سيل روان آيد اشک از بصر ما ای جان جهان آرا وی شمع جهان افروز بر خيز و بكش دستی بر فرق سر ما از مرگ تو گريان شد چشمان همه عالم عالم به خروش آمد اندر نظر ما با ديده گريان و با سينه سوزانيم هر لحظه تو را جوئيم كآئی به بر ما امروز همه جمع اند بر خاك و مزار تو در چله تو خون شد چشمان تر ما تو رفتی و بر جا ماند نام تو و اولادت زان شهرت هيئت شد تاجی به سر ما ای نور دل و ديده آرام بخسب اكنون شايد كه به خواب آئی زين پس به بر ما. منابع مورد استفاده: . ميرزا علی هيئت- اسماعيل يزدپور ( قاضی بازنشسته دادگستری )

غروب | شماره 2

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

© تمامی حقوق متعلق یه نشریه می باشد

طراحی سایت ، فرابین پندار تبریز