قطرات پایانی آب!

قطرات پایانی آب!
 خرداد ۱۶, ۱۴۰۰  goroob online  انجمن , منتخب , محیط زیست
قطرات پایانی آب!

آیا به خشکسالی دریاچه ارومیه نزدیک می شویم؟

دکتر بهروز ساری صراف

اقلیم شناس و رئیس دانشکده برنامه ریزی و علوم محیطی دانشگاه تبریز

از نظر علمی چندین نوع خشکسالی وجود دارد. در مرحله اول با کاهش بارندگی‌ها و کاهش رطوبت هوا، خشکسالی هواشناختی رخ می‌دهد، سپس این پدیده با تاثیر بر روی آب رودخانه‌ها و آب‌های سطحی و زیر زمینی، خشکسالی هیدورولوژیک را ایجاد می‌کند و این امر نیز با تاثیر بر روی وضعیت کشاورزی، خشکسالی کشاورزی را پدید می‌آورد. خشکسالی اجتماعی (قحطی) نیز آخرین مرحله از این پدیده است که جامعه را با یک فاجعه روبه رو می‌کند.

اگر میزان بارش یک سال در یک ایستگاه هواشناسی، کمتر از میانگین بلندمدت همان ایستگاه باشد، خشکسالی رخ داده است. پدیده خشکسالی طیف‌ها و وسعت‌های متفاوتی دارد، بنابراین هر خشکسالی را نمی‌توان «خشکسالی شدید» نامید، همان خشکسالی که می تواند ما را به سمت قحطی ببرد. اما تمامی خشکسالی‌ها موجب ایجاد تنش در اکوسیستم و جامعه گیاهی و جانوری می‌شوند که هرچقدر مقدار این تنش با امکانات، آگاهی‌ها و تجهیزات لازم کاهش یابد، مردم و جامعه نیز این تنش را کمتر دریافت خواهند کرد.

وقتی میزان بارندگی از میانگین بارش بلندمدت، کمی کاهش داشته باشد، خشکسالی ضعیف رخ می‌دهد اما اگر بیش از یک سوم بارش‌های منطقه نسبت به بلندمدت از دست برود، موضوع بسیار جدی تر می‌شود که اکنون نیز در آستانه این رخداد هستیم.

با وقوع این پدیده، اگر برنامه‌ و تدابیر لازم جهت مقابله اتخاذ نشود، وضعیت آب‌ پشت سدها- که تامین کننده آب شرب مردم و کشاورزی هستند- در خطر قرار می‌گیرد. با ورود بخش کشاورزی به مخاطره، اشتغال کشاورزی، تورم، گرانی و مباحث ناخوشایند پشتوانه این مسئله نیز به وجود می‌آید که در نهایت این خشکسالی‌ها، نظام اجتماعی را با پدیده قحطی مواجه خواهد کرد.

از طرفی دیگر، دمای بیش از حد هوا، آب سطح دریاچه‌ها را تبخیر می‌کند و این امر باعث خیزش غبارهای نمکی و وزش بادها شده و مشکلات سلامتی انسان از جمله مشکلات تنفسی را به وجود آورده و در نهایت در آینده‌ای نزدیک سبب کوچ میلیون‌ها نفر از منطقه می‌شود.

یکی از مشکلاتی دیگر خشکسالی-که روز به روز بر شدت آن افزوده می‌شود- افت سطح تراز آب‌های زیرزمینی است که اگر هیچگونه مدیریت و آمادگی با این پدیده انجام نگیرد، سطح تراز آب‌های زیرزمینی بیش از اندازه کاهش می‌یابد و بهره وری از آب‌های کشاورزی، شرب و تمامی مناطق به خطر می‌افتد، به طوری که ممکن است مزارع با آب شور آبیاری شده و بخش کشاورزی منهدم شود. بنابراین باید برای این پدیده آماده بود، اما آمادگی ها صرفا با دعای باران و انشاا… گفتن انجام نمی‌گیرد بلکه در کنار آن، تدبیر مسئولان و مردم هم نیاز است. دولت‌ حداقل باید با بهبود سیستم‌های آبرسانی و ارائه یارانه‌های جدی برای مدرن سازی کشاورزی و جلوگیری از تخریب خاک‌ها، اقدام کند اما متاسفانه اعتنایی از سوی دولت برای این بحران انجام نمی‌گیرد. در حالی که اغلب مردم به زمینه‌های سیاسی هدایت می‌شوند، با سدهای خالی و کاهش شدید آب‌های زیرزمینی و رودخانه‌های خالی مواجه می‌شویم که نمی‌توان با این شرایط به حیات با کیفیت نسل آینده امیدوار ماند.

 

■ خشکسالی منطقه قابل پیش بینی بود

طبیعت کشور ما واقع در منطقه جنب حاره بوده و دارای دوره‌های طولانی خشکسالی است، یعنی وقوع خشکسالی در این اقلیم امری عادی است. این منطقه در حدود ۲۰ تا ۴۰ درجه عرض نیمکره واقع شده و ایران نیز دقیقا در داخل این منطقه قرار دارد، بر اساس ویژگی مختص این منطقه، از اواسط بهار تا اوایل پاییز «سیستم پرفشار جنب حاره‌ای» ظاهر می‌شود که مانع بارندگی بوده و منجر به تابستان‌های گرم و خشک می‌شود.

 

■ وقتی اعماق زمین برای همیشه پوسیده می‌شود

خشکسالی عارضه های متعددی با خود به همراه دارد که یکی از آنها فرونشست زمین است. بنابراین چشم انداز آتی خشکسالی کشور، وقوع پدیده‌های فرونشستی زمین است. وقتی طبیعت یک سرزمین نشست، دیگر با هیچ سازه‌ای نمی‌توان آن را بازگرداند، چون برای همیشه از اعماق زمین پوسیده می‌شود. به عبارتی، وقوع خشکسالی در بخش کشاورزی و افت آب‌های زیرزمینی، ما را با موضوعی به نام فروچاله‌ها و یا دشت‌های فرونشستی مواجه می‌کند که باید با جدیت به این مسئله نگاه کنیم، چرا که اگر خدای نکرده دشت‌های فرونشستی که در همدان و شیراز رخ داده‌اند در منطقه آذربایجان و اطراف دریاچه ارومیه اتفاق بیفتد، با یک خطر بزرگ و کوچ میلیون‌ها نفر از مردم روبه رو خواهیم بود. اگر مردم و مسئولان اوضاع زیست محیط خود را جدی نگیرند، آینده‌ای برای نسل آتی نخواهند گذاشت. بنابراین اکنون موضوع فقط «بودن یا نبودن» است.

فروچاله یک مورفولوژی مربوط به شکل زمین است. همان طوری که دریاچه‌ها چاله‌های فرونشستی هستند و آب‌ها از کوه‌ها به طرف این چاه‌ها سرازیر شده و این چاله‌های بزرگ را با آب پر می‌کنند، در دل دشت‌هایی چون دشت تبریز، میاندوآب، آذرشهر و… نیز در اثر برداشت بی رویه آب‌های زیرزمینی، چاه‌های خالی در سفره‌های زیرزمینی به وجود می‌آیند که منجر به فرونشست دشت‌ها و سازه‌های زمین شناسی می‌شود. این پدیده در مقیاس بسیار کوچک، یک روستا را متضرر می‌کند ولی فاجعه زمانی است که یک شهر فرونشست کند.

میانگین میزان فرونشست در کشور بالغ بر یک سانتی متر است. ظاهرا این مقدار، چندان زیاد نیست اما اگر طی سال‌های آتی به صورت ناگهانی به ۵۰ سانتی متر برسد، فقط باید به مهاجرت فکر کرد. این پدیده ممکن است در طی 10 سال در حدود یک سانتی متر باقی بماند، اما گاه ممکن است به صورت ناگهانی به ۱۰ متر در یک روز برسد. (پدیده فروچاله در برخی نقاط آذربایجان شرقی نیز دیده شده است ولی فعلا وسعت چندان زیادی ندارند).

 

■ دیپلماسی آب کمرنگ شده است

پدیده‌ای به نام بلوکینگ وجود دارد که یک بحث هواشناسی است. همانطور که بحث بلوکه کردن سرمایه‌های ایران در اقتصاد جهانی مطرح است، پدیده بلوکینگ جریانات آتمسفری نیز یک مقوله قابل طرح می‌باشد. امروزه بحث جدیدی به نام دیپلماسی آب- که همان مقوله‌ی هیدروپلتیک است- در ادبیات علمی وارد شده است. اگر به تصاویر ماهواره نگاه کنیم، خواهیم دید که طوفان ریزگردهای خاورمیانه مردم سرزمین ما را دچار بحران زیست محیطی خواهد کرد. وقتی آلودگی اهواز به 66 برابر حد مجاز می‌رسد، این آلودگی از خود اهواز شروع نمی‌شود بلکه از سرزمین های مجاور آن منشا می گیرد.

بحث دیپلماسی آب را من انتخاب نکرده‌ام ولی احساس می‌کنم دارد کمرنگ می‌شود. ما آن قدر که به مسائل انتظامی و مرزها اهمیت می‌دهیم، باید به مسئله آب و ریزگردهایی که از کشورهای مجاور هم می‌رسد، اهمیت دهیم.  واقعیت این است که خیلی دچار خودشیفتگی شده‌ایم و خیلی محو مدیریت و تفکرات خود هستیم و هنوز خبر نداریم که بیرون از مرزهای کشورمان چه خبر است. شما اگر تصاویر ماهواره‌ای را ببینید وحشت می‌کنید چون طبیعت ناپایدار است. شما تصور کنید الان ما بیاییم و صلح کنیم. مثلا برجام یک نوع صلح است، اما آیا با ریزگردها هم می‌توانیم صلح کنیم؟ ما می توانیم با هر کسی دست دهیم، اما آیا با ریزگردها هم می‌توانیم دست دوستی بدهیم؟ ریزگردها دست دادن و مصالحه را قبول نمی‌کنند و ما را دچار بلایای طبیعی خواهند کرد. منابع انرژی اگر از دست برود، با خشونت و قهر طبیعت روبرو هستیم و دیگر کسی نیست دست ما را به گرمی بفشارد و او به ما بخندد و ما هم به او بخندیم. مثلا در مباحث سیاسی می‌‌گویند که خنده‌های ظریف کاربرد دارد، اما در این شرایط، نه ظرافتی می‌ماند و نه ظریفی خواهد بود و طبیعتاً خنده‌ای هم نیست.

ما برای قانونی که خودمان درست کرده‌ایم این قدر انرژی می‌گذاریم، قانون راهنمایی رانندگی را خودمان ساخته‌ایم، همه قانون‌های فرهنگی را خودمان ایجاد کرده‌ایم و الان داریم همه انرژی را به این قانون‌های خود ساخته می‌دهیم، ولی قانون زمین، قانون آب‌ها، قانون تعادل پوسته زمین، قانون جاذبه و… قانون‌هایی هستند که دست ما نیستند، اگر بی‌احترامی کنیم و این تعادل انرژی را بر هم ‌زنیم، باید شاهد بروز فاجعه‌های زیست محیطی باشیم و آن وقت باید مثل آواره گان کوچ کنیم و جزو آواره گان زیست محیطی شویم.

 

■ خشکسالی در دریاچه ارومیه

در زمستان سال گذشته برف چندانی نبارید، پس رودخانه‌هایی که با این شرایط، اندک آبی در اختیار دارند نیز در مسیر رسیدن به دریاچه یا به سدها که منبع تامین آب شرب مردم است، هدایت می‌شوند و یا توسط زارعان و کشاورزان به زمین‌های زراعی منحرف می‌شوند، پس نمی‌توان از این رودخانه‌هایی که به نفس افتاده و آبی ندارند، انتظار آبرسانی به دریاچه را داشت.

سال گذشته با یک پدیده‌ای به نام تابستان سرد رو به رو بودیم به طوری که میانگین دمای تبریز در تابستان طی ۵۰ سال اخیر همواره در حدود ۲۷ تا ۲۸ درجه و یا حتی ۳۰ درجه سانتی گراد می‌رسید اما در تابستان سال ۹۹ چهار درجه افت دما داشتیم و هوا در تابستان گذشته، نسبت به سال‌های قبل تر خنک بود. بنابراین دریاچه ارومیه در تابستان سرد ۹۹ وضعیت بسیار خوبی داشت ولی با همین وضعیت مطلوب نیز حدود دو میلیارد مترمکعب آب در طی سه ماه از سطح آن تبخیر شد که اگر ۵۰ درصد آن در دریاچه می‌ماند یک ذخیره الهی بود و می‌توانستیم به ذخیره آب در دریاچه اقدام کنیم اما متاسفانه فرصت سوزی کردیم.

سال‌هایی که فضا و شرایط برای کارهای ذخیره سازی آب و تکنیک‌های آبخوان‌داری فراهم بود تا منجر به حفظ آب دریاچه و کاهش تبخیر آن شود و تناژ محصولات کشاورزی با افزایش بهره وری بالا برود، هیچکدام از این اقدامات را انجام ندادیم، انگار که واقعیت اقلیم ما خشک نیست. سازمان آب منطقه‌ای، حفاظت محیط زیست و سایر نهادهایی که وظایفی در این حوزه دارند، در جهت مقابله با پدیده‌هایی چون ریزگردها و آلودگی هوای سطح شهرهای صنعتی و به خصوص خشکسالی دریاچه ارومیه شاید مطالعاتی کرده باشند ولی هیچ اقدام جدی تاکنون انجام نداده‌اند در حالی که وظیفه مقابله با چنین پدیده‌هایی را دارند.

وضعیت فعلی دریاچه ارومیه با سه میلیارد و ۶۴۰ میلیون مترمکعب آب نسبت به میانگین دراز مدت (با ۱۵ میلیارد مترمکعب آب) در مرحله بحران قرار دارد ولی می‌توان این شرایط را مدیریت کرد و این حجم از آب را نگه داشت. ما یک میلیارد و ۴۰۰ میلیون مترمکعب در طول سال گذشته از سطح این دریاچه به وسیله تبخیر از دست دادیم، در حالی که می‌توانستیم با تکنیک‌هایی خاص کاهش تبخیر آن را نگه داریم.

احیای دریاچه ارومیه نیازمند انجام تکنیک‌های کاهش تبخیر است، اما نباید آن را با کانال کشی و انتقال آب ویران کنیم. انتقال آب بین حوضچه ای و خصوصا انتقال آب از ارس اقدام چندان خوبی نیست. اگر می‌خواهیم ارومیه را نجات دهیم، باید با امکانات خود ارومیه این ‌کار را بکنیم تا ارس و سایر مناطق آسیب ندیده و با کم آبی مواجه نشوند.

ارس آب شیرینی دارد که برای کشاورزی و پرورش نسل آینده منطقه خود به آن نیاز دارد. به عبارتی ارس آب چندان زیادی ندارد و مردم منطقه نیز برای خود حق آبه‌ای از این رود دارند. اگر مقداری از این آب با کانال سرباز به دریاچه وصل شود، قطعا در طی مسیر رسیدن، مقدار زیادی از آب تبخیر خواهد شد، اگر با کانال سربسته نیز انتقال یابد، حتی اگر تبخیر هم انجام نگیرد، قطعا در طی ۳۰۰ کیلومتر راه، تلفات و پرت خواهد داشت و باز هم آب چندانی به ارومیه نخواهد رسید. امیدواریم معضل دریاچه ارومیه قطعا احیا شود اما مشکل اینجاست که نباید این احیا با تخریب مناطق دیگر آغاز شود. تنها راه برای احیای این دریاچه انتقال آب از حوضه‌های مجاور نیست بلکه باید نوع کار و احیا فرق کند. باید تکنیک‌های کاهش تبخیر را در خود منطقه به جای صرف هزینه‌های بالا جهت احداث کانال‌ها بکار بگیریم تا حداقل همین آب را حفظ کنیم چرا که با این شرایط طی سه ماه آتی، قطعا موجودی آب دریاچه به زیر یک میلیارد مترمکعب آب خواهد رسید.

 

■ هاله حرارتی در اتمسفر دریاچه ارومیه

بسیاری از یافته‌های علوم و فنون و مکاتب علمی و فلسفی طی زمان شکل گرفته و با مجهز شدن به تکنیک‌ها و ابزارهای پیشرفته، مفاهیم و ادبیات جدیدی به وجود آمده و واژگان و اسامی جدیدی هم به آنان اطلاق شده است. بر همین اساس، نام هاله حرارتی را برای اولین بار خودمان بر محدوده حرارتی موجود در اتمسفر دریاچه ارومیه گذاشته‌ایم. وظیفه علم و مراکز علمی است که در امتداد پژوهش‌ها و یافته‌ها، اسم جدیدی نیز وارد حوزه مربوطه کنند.

اگر پهنه و توده وسیع آبی که سال‌ها فاقد پوشش آبی باشد، بازتابش انرژی در طول موج مرئی (انعکاس و آلبدو) و برگشت انرژی شبانه در طول موج بلند (مادون قرمز حرارتی)، باعث حرارت زیاد اتمسفر منطقه شده و این حرارت زیاد هم می‌تواند محدوده ای در فضای منطقه به وجود آورد که ابرهای اتمسفر را پراکنده کرده و تراکم ابرها را نیز به طور محسوسی کاهش دهد. به دنبال این امر و با انعکاس مستمر حرارت از طرف پوشش نمکی و سطح خشک شده زمین، می‌تواند فرم بارش را از حالت جامد(برف) به حالت مایع(باران) تغییر دهد که این تغییرفرم را می‌توانیم در کاسته شدن محسوس پوشش ابری در تصاویر ماهواره‌ای و همچنین در افزایش ارتفاع استقرارپوشش برفی در کوهستان‌های مشرف به حوضه آبگیر دریاچه ارومیه مشاهده کنیم.

به عبارت علمی، مرز پوشش برفی در ارتفاعات (یا برف‌مرزها) بالاتر رفته و دامنه‌های کوهستانی اغلب عاری از پوشش برفی شده‌اند؛ اهمیت وجود پوشش برفی در این است که پوشش برفی در کوهستان‌ها به منزله یخچال‌های طبیعی عمل کرده و باعث برودت و خنکی هوا شده و از طرفی با ذوب تدریجی برف، رودخانه‌ها همواره دارای روان‌آب خواهند بود اما تبدیل بارش جامد به بارش مایع و ذوب سریع برف‌ها، سبب ایجاد سیل و پدیده سیلاب‌های گسترده می‌شود که امروز شاهد این امر در کشورمان هستیم.

بسیاری از افراد سالها این پرسش را مطرح می کردند که چرا اطراف حوضه آبریز دریاچه وان همیشه پربرف و ابرناک بوده اما به مرز ایران که می‌رسد  بارش‌های برف متوقف می‌شود؟ بر اساس تحقیقات باید گفت که این پراکندگی ابرها نیز از وجود هاله حرارتی دریاچه ارومیه نشات می‌گیرد و هاله حرارتی مانع ورود این جریان‌های هوایی به کشور می‌شود. البته نمی‌گوییم که این هاله باعث شده تا جریان‌های هوای مرطوب هرگز وارد کشور نشود، بلکه باعث می‌شود تا ابرها تضعیف شده واز شدت ریزش بارش های برفی و مایع کاسته شود.

‌هاله حرارتی در اتمسفر دریاچه شامل مساحتی حدود پنج برابر مساحت حوضه آبگیر دریاچه ارومیه است که این امر مانع از نفوذ همه توده‌های باران‌زای ورودی به این منطقه شده و یا باعث تغییر در فرم بارش‌های منطقه می‌شود.

موضوع هاله حرارتی در ارتفاعات اتمسفری دریاچه ارومیه با استناد به مدارک و شواهد علمی و بر اساس تفسیر و تحلیل تصاویر ماهواره ای MSG8  Eumetsat (ماهواره هواشناسی اروپا) مطرح شده است. این تصاویر در آزمایشگاه هواشناسی ماهواره‌ای دانشگاه تبریز در دانشکده برنامه ریزی و علوم محیطی، با مجوز رسمی از سازمان فضایی اتحادیه اروپا-۲۰۱۸ به کوشش همکار محترم گروه آب و هواشناسی «دکتر هاشم رستم زاده» و به بنیان گذاری «دکتر علی اکبر رسولی» به دست آمده است. بنابراین صحت داده‌ها و تصاویر یو-مت-ست در تصاویر ماهواره‌ای مودیس (مورد استفاده سازمان هواشناسی) نیز قابل مشاهده است.

علی رغم وجود تحریم‌ها، با دریافت مجوز و بصورت محدود این تصاویر را (از امکانات اتحادیه فضایی اروپا) در آزمایشگاه هواشناسی دانشگاه ثبت کرده‌ایم. باید با اتحادیه فضایی اروپا وارد مذاکره شده و مطرح کنیم که این موارد را شامل تحریم‌ها نکنند تا بتوانیم از علم در جهت خدمت به بشریت استفاده کنیم.

اگر تجهیزات و امکانات بیشتری در اختیار داشته باشیم بیش از این می‌توانیم در امر مدیریتی، اجتماعی و اقتصادی عمل کنیم، چرا که این نوع تصاویر (با استفاده از امکانات اتحادیه فضایی اروپا) اطلاعات بسیار خوبی از شرایط جوی ارائه داده و از طریق همین تصاویر ماهواره‌ای می‌توان سیلاب‌های خطرناک را پیش بینی کرد. امکانات سازمان فضایی اروپا، توان مدیریت سرزمین را به ما داده و این قدرت را می‌دهد که تسلط بیشتری بر عوامل طبیعی داشته و مقهور عوامل طبیعی چون سیل نشویم.

به هر حال، طبق اندازه گیری بر روی تصاویر ماهواره‌ای، هاله حرارتی حدود پنج برابر محدوده زمینی دریاچه در ارتفاع اتمسفری دریاچه قرار دارد؛ مساحت کل دریاچه برابر ۵۲۰۰ کیلومتر بوده و محدوده هاله حرارتی حدود  ۲۵ هزار کیلومتر تخمین زده می‌شود. این هاله حرارتی درنتیجه تغییر کاربری و خشک شدن دریاچه ارومیه حاصل شده است، چراکه محدوده ۵ هزار و ۲۰۰ کیلومتر مربعی دریاچه ارومیه طی سالیان سال دارای آب بوده و از 20 سال پیش شروع به خشک شدن کرده است. با خشک شدن حدود ۹۵ درصدی آب دریاچه و تبدیل شدن آن به پهنه نمکی و خشکی، سطوح نمکی سریع‌تر گرما را از دست داده و باعث می‌شود در ارتفاع اتمسفری این منطقه، هاله حرارتی شکل گرفته و ابرهای منطقه را منبسط کند.

■ منبع: مجله انجمن ❘ شماره 40


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

© تمامی حقوق متعلق یه نشریه می باشد

طراحی سایت ، فرابین پندار تبریز